Dach ma ogromne znaczenie w kształtowaniu elewacji i estetyki całej bryły domu. Bardzo ważne jest też, czym i jak jest pokryty, od tego bowiem zależy trwałość budynku. Kto nie dotarł jeszcze z budową do dachu albo planuje modernizację czy przebudowę, ma wiele decyzji do podjęcia oraz sporo rozwiązań i materiałów – do wyboru.

 

Wybór materiału pokryciowego oraz konstrukcja więźby dachowej są ściśle ze sobą powiązane. Decy­zja o wyborze rodzaju materiału na pokrycie dachu nowego domu powinna więc być podjęta wraz z ar­chitektem. W fazie projektowania wybór ten jest niczym nie ograni­czony – w zależności od materiału pokrycia projekt można modyfiko­wać i zmieniać, nie narażając się na dodatkowe koszty. Trzeba pa­miętać, że wybrany przez nas ma­teriał będzie miał wpływ na roz­wiązania konstrukcyjne przyjęte w projekcie. Dlatego nie należy od­wlekać tej decyzji na ostatni mo­ment, gdyż może się okazać, że wyboru właściwie nie mamy. Jeżeli natomiast przeprowadzamy remont lub tylko wymianę stare­go pokrycia (bez dodatkowych in­westycji związanych z wymianą lub wzmocnieniem więźby dacho­wej), jesteśmy ograniczeni wa­runkami konstrukcyjnymi, które często nie pozwalają na zastoso­wanie dowolnego rozwiązania.

Na wybór rodzaju pokrycia dacho­wego mają wpływ następujące czynniki:

♦     pochylenie połaci dachowych,

♦     nośność konstrukcji dachu,

♦     stopień skomplikowania płaszczyzn dachu,

♦     możliwości finansowe inwestora,

♦     względy estetyczne.

W artykule omawiamy tylko te warstwy dachu, które leżą powy­żej elementów konstrukcyjnych więźby dachowej, czyli pokrycie wierzchnie oraz elementy, które są niezbędne do jego właściwego ułożenia. Warstwy dachu leżące pomiędzy lub poniżej elementów konstrukcyjnych (ocieplenie, paro- izolacja, wykończenie wewnętrz­ne) pomijamy, gdyż ich dobór nie jest uzależniony od materiału pokryciowego.

■ Pochylenie połaci dachowych

W normie PN-89/B-02361 zestawio­no najmniejsze, największe oraz zalecane pochylenia połaci dachu dla najpopularniejszych pokryć dachowych.

Pochylenie połaci dachowych, czyli spadek dachu, zdefi­niowany jest w PN-89/B-02361 Pochylenia połaci dachowych.

Określa się je w jeden z po­danych niżej sposobów jako:

♦     wartość kąta a nachylenia połaci dachu do poziomu

- wyrażoną w stopniach,

♦      stosunek wysokości połaci dachowej [h) do jej pod­stawy (o) - wyrażony

w ułamku dziesiętnym h/a,

♦      stosunek wysokości połaci dachowej (/i) do jej pod­stawy (o) - wyrażony w pro­centach.

Jeżeli dach składa się z kil­ku płaszczyzn, to nachylenia połaci określa się osobno dla każdej z nich.

 

Do krycia połaci dachowych stosuje się materiały lekkie (np. płyty bitumiczne

-    3,3 kg/m², papy – 4-6 kg/m², blachy dachówkowe – 5 kg/m², dachówki bitumiczne

-   8-15 kg/m²) oraz ciężkie (np. dachówki cementowe

-    36-46 kg/m² i dachówki ceramiczne – 40-65 kg/m²). Taka różnica w ciężarze mię­dzy lekkimi i ciężkimi mate­riałami dekarskimi ma istotny wpływ na zastosowaną konstrukcję dachu.

 

■ Elementy wstępnego krycia

Elementy leżące pomiędzy kon­strukcją dachu a wierzchnim po­kryciem powinny zapewniać:

♦     możliwość właściwego i trwa­łego zamocowania pokrycia do podłoża,

♦     odpowiednią szczelność,

♦      właściwą wentylację dachu.

Stosowanym od lat rozwiązaniem jest warstwa układanych na styk desek (grubości około 2,5 cm), po­kryta jedną warstwą papy wstęp­nego krycia. Na tak przygotowane podłoże przybijany jest ruszt utwo­rzony przez kontrłaty ułożone pro­stopadle do okapu i przybite do nich poziomo łaty. Na ruszcie tym układany jest materiał wierzchnie­go krycia – dachówki ceramiczne lub cementowe, blachy, płyty bitu­miczne lub cementowe. Dla tych materiałów warstwa desek i papy może być zastąpiona folią wstępnego krycia FWK. Jednak niektóre materiały – papy i dachówki bitumiczne – muszą być układane na podłożu sztywnym, równym, nie wypaczającym się i nie klawiszującym. Od jakości te­go podłoża zależy szczelność da­chu. Dla tych materiałów stosuje się łączone na wpust i pióro deski (rozwiązanie drogie i dlatego rzad­ko stosowane) lub łączone specjal­nymi uchwytami płyty ze sklejki (najlepiej wodoodpornej) lub pły­ty wiórowej. Dodatkowo – w zależ­ności od rodzaju materiału i stop­nia pochylenia połaci – niekiedy układa się warstwę papy podkłado­wej.

Pokrycia z płyt (blachy, płyty bitu­miczne, płyty włóknisto-cementowe), nawet jeżeli producenci su­gerują inaczej, radzimy mocować do kontrłat i łat ułożonych na podkładzie z desek i papy. To roz­wiązanie zapewnia właściwą wentylację pokrycia dachu i zde­cydowanie przedłuża jego żywot­ność. Nie warto również oszczę­dzać na drewnie i zmniejszać wy­miarów kontrłat i łat. Zmniejsza się w ten sposób szczelinę wenty­lacyjną i utrudnia właściwe wen­tylowanie dachu, które zapobiega kondensacji pary wodnej pod po­kryciem.

Niezależnie od rodzaju pokrycia, podczas obliczania ilości materia­łu potrzebnego na pokrycie dachu należy posługiwać się efektywny­mi wymiarami elementów (efek­tywną powierzchnią krycia). Są to wymiary rzeczywiste (powierzch­nia rzeczywista) materiału dekar­skiego pomniejszone o szerokość (powierzchnię) zakładów. Na przykład jeżeli dysponujemy ele­mentami o wymiarach 25 x 25 cm, których ułożenie wymaga zastoso­wania zakładów szerokości 2,5 cm z każdej strony, to powierzchnia rzeczywista 16 sztuk wynosi 1 m², natomiast efektywna powierzchnia krycia – około 0,7 m². Dodatkowo należy uwzględnić zapas związany z koniecznością przycinania ele­mentów w pobliżu kominów, lukarn, załamań połaci dachowych (koszy). Wielkość zapasu zależy od rodzaju materiału i stopnia skompli­kowania dachu.

■ Koszty

Przy wyborze materiału dekarskie­go radzimy nie kierować się wy­łącznie ceną 1 m² podawaną przez producenta. Oprócz ceny pokrycia wierzchniego, na koszt pokrycia 1 m² dachu składa się koszt:

♦     konstrukcji więźby dachowej (tabela 1),

♦     elementów wstępnego krycia, które są niezbędne do ułoże­nia tego materiału,

♦     elementów uzupełniających (wentylacyjnych, krawędzio­wych, kalenicowych, koszowych),

♦     akcesoriów montażowych (gwoździ, śrub i innych),

♦     obróbek blacharskich,

♦     robocizny – zależy od skompli­kowania płaszczyzn dachu oraz od czasu układania materiału.

Zestawienie kosztów całkowitych pokrycia dachu dwuspadowego o powierzchni 100 m² w zależno­ści od rodzaju materiału oraz od elementów wstępnego krycia ze­stawiono w tabeli. Wiele firm – na podstawie dostar­czonego projektu dachu – wykonuje kosztorysy zawierające cenę wszyst­kich oferowanych elementów. Jeżeli zdecydują się Państwo na typ pokrycia dachowego, radzimy porównać parametry techniczne materiałów oferowanych przez różnych producentów i dopiero wtedy – gdy okażą się one podob­ne – przy ostatecznym wyborze kierować się ceną. Warto również przewidzieć, czy będziemy dysponowali całą, nie­zbędną do ułożenia pokrycia osta­tecznego kwotą pieniędzy. Układa­nie pokrycia tymczasowego, na przykład podwójnej warstwy papy na lepiku ułożonej na warstwie desek, a następnie – po paru la­tach – przykrywanie go innym materiałem, którego ułożenie wy­maga tylko jednej warstwy papy lub stwarza możliwość zastosowa­nia folii, pozwala wprawdzie na rozłożenie kosztów budowy w czasie, ale jest mniej ekono­miczne, niż układanie pokrycia ostatecznego od razu. Poniżej przedstawiamy krótką charakterystykę najczęściej stosowanych pokryć dachowych.

■ Dachówki ceramiczne

Są jednym z materiałów najwcze­śniej stosowanych do krycia da­chów Z sezonowanej oraz odpowiednio przygotowanej gliny tłoczona jest w formach dachówka, która w końcowej fazie produkcji jest wypalana w piecu. W procesie produkcji niektóre rodzaje dachó­wek są barwione w masie, angobowane (pokrywane cienką warstwą angoby – mieszaniny specjalnej glinki ceramicznej i substancji bar­wiących) lub glazurowane. Ofero­wane są dachówki w kolorach: czarnym, brązowym, ciemnoczer­wonym, szarym, zielonym, niebie­skim, jak również dachówki o zmiennym odcieniu barwy. Oprócz dachówek firmy oferują wszystkie elementy uzupełniające – gąsiory, dachówki wentylacyjne, dachówki boczne (prawe i lewe), elementy koszowe i inne.

Pokrycie z dachówek ceramicznych jest pokryciem ciężkim. W zależno­ści od typu dachówki i sposobu układania 1 m² waży od 40 do 65 kg. Na rynku oferowane są dachówki produkcji polskiej oraz importowane z Niemiec, Francji, Czech oraz Belgii. Dachówki ceramiczne układa się na ruszcie z łat i kontrłat, których rozstaw jest inny dla każdego typu dachówki i wynosi od 14 cm (np. dachówka karpiówka układa­na w łuskę) do 32 cm (np. dachów­ka zakładkowa). Ruszt musi być wykonany szczególnie starannie, gdyż od tego w znacznej mierze zależy szczelność ułożonego po­krycia. Ruszt układa się na war­stwie desek i papy lub na warstwie folii paroprzepuszczalnej. Zalecane przez producentów pochylenie po­łaci dachowych zależy od rodzaju dachówki i wynosi od 25° do 45°.

■ Dachówki cementowe, płyty włóknisto-cementowe

Dachówki cementowe – podob­nie jak dachówki ceramiczne – są pokryciem ciężkim. Podstawowy­mi materiałami stosowanymi do produkcji są: piasek, cement i wo­da. Dachówki tego typu produko­wane były często we własnym za­kresie – do tej pory pokryte są ni­mi dachy starych, wiejskich chałup (szarobiałe dachówki nie­rzadko porośnięte mchem). Obecnie oferowane są dachówki kolorowe – barwione w masie, malowane farbą akrylową lub po­kryte granulatem kwarcowym. Producenci oferują dachówki: czerwone, brązowe, czarne, ceglaste. Kształty oraz kolory da­chówek cementowych są podobne do dachówek ceramicznych i dla­tego, po ułożeniu na dachu są z nimi często mylone. Zalecane przez producentów po­chylenia połaci dachowych dla da­chówek cementowych – powyżej 22° (przy pochyleniu mniejszym trzeba stosować warstwę papy podkładowej).

Innym materiałem pokryciowym, do którego produkcji stosuje się ce­ment, są płyty włóknisto-cemento­we bez dodatku azbestu. Obok cementu i wody składnikami płyt są dodatki chemiczne oraz celuloza i włókna sztuczne – polipropylow-nylowe, które stanowią zbrojenie płyty. Płyty produkowane są w dwóch wersjach – jako płyty fa­liste o wymiarach 1120 x 1250 mm i 1120 x 2500 mm oraz płyty pła­skie – kwadratowe, prostokątne lub owalne. Płyty układa się na ruszcie wykonanym z kontrłat i łat. Dla płyt falistych rozstaw łat powi­nien wynosić 90 cm, a dla płaskich – 15 cm. Płyty można układać na połaciach o stopniu nachylenia większym niż 18° (10%).

■ Papy bitumiczne

Chociaż ze wszystkich prezentowa­nych materiałów dekarskich jest to pokrycie najmniej estetyczne, jest nadal stosowane głównie ze względu na cenę. Inną zaletą tego pokrycia jest duża szczelność i dla­tego można tym materiałem kryć dachy o małym stopniu nachylenia połaci.

Nowoczesne papy termozgrze­walne stosuje się nawet do krycia dachów płaskich – zalecane po­chylenie połaci dachowych od 0° do 12°. Układa się je na zakład na podkładzie oraz łączy metodą zgrzewania.

Składają się one z następujących warstw:

♦     włókniny z poliestru lub włókna szklanego,

♦     termozgrzewalnej papy bitu­micznej modyfikowanej plasto­merem APP lub elastomerem SBS, nałożonej obustronnie na włókninę poliestrową;

♦     posypki łupkowej (warstwa wierzchnia),

♦     zabezpieczającej folii lub posyp­ki mineralnej (warstwa spodnia).

Posypka łupkowa, która stanowi wierzchnią warstwę papy, może być różnokolorowa – producenci oferują papy: szare, czarne, czer­wone, zielone, niebieskie, brązowe, białe.

W zależności od rodzaju papę ukła­da się bezpośrednio na podłożu – drewnie, betonie, metalu – lub na warstwie papy podkładowej. Grubość pap – od 3 mm do 6 mm.

■ Płyty bitumiczne

Kolejnym rodzajem pokryć bitu­micznych są płyty faliste. Wykonana z celulozy (np. papieru czerpanego) osnowa pokrywana jest warstwą farby, a następnie w celu uzyskania odpowiedniej fali, walcowana.

Końcowy proces, w efekcie którego otrzymujemy bitumiczną płytę fa­listą, to obustronne nasycenie ma­są bitumiczną, która od strony po­włoki z farby nie ma przyczepno­ści do podłoża. Gdy wybiera się ten typ materiału, radzimy zwró­cić uwagę, czy oferowana płyta ma atest, który dopuszcza stosowa­nie jej na dachy obiektów miesz­kalnych (głównie dotyczy to pal­ności). Wiele oferowanych na ryn­ku płyt bitumicznych takiego atestu nie ma.

Można je układać, gdy pochylenie połaci dachowych wynosi od 4° do 90°, czyli również na elewacje. Pły­ty oferowane są w różnych kolo­rach: szarym, czarnym, białym, zie­lonym, niebieskim, czerwonym oraz jasno- i ciemnobrązowym. Warstwy wstępnego krycia są róż­ne w zależności od stopnia pochy­lenia połaci dachowych. Przy ma­łym pochyleniu – do około 20% układa się je na podłożu sztywnym -   warstwie desek i papy, przy więk­szym można już zastosować folię oraz laty i kontrłaty. Zaleca się sto­sowanie łat o przekroju 4 x 6 cm i – w zależności od pochylenia da­chu oraz miejsca usytuowania bu­dynku, czyli strefy obciążenia śnie­giem i wiatrem – w rozstawie od 45 do 60 cm. Płyty montuje się do podłoża gwoździami z podkładka­mi. Wzdłuż fali płyty docina się no­żem uniwersalnym, a w poprzek -   piłą elektryczną lub ręczną. Pro­ducenci oferują również elementy uzupełniające w kolorze płyt – li­stwy zamykające, listwy kalenico­we (gąsiory), listwy wentylacyjne, obudowy przewodów kominowych i wentylacyjnych, wywietrzniki oraz listwy uszczelniające.

■ Dachówki bitumiczne

Dachówki bitumiczne otrzymuje się przez obustronne powleczenie osno­wy z włókna szklanego modyfikowa­ną masą bitumiczną. Warstwę wierzchnią stanowi kolorowa posypka – od spodu drobnoziarnista posypka mineralna, a w niektórych ty­pach dachówek warstwa samoprzy­lepna i cienka folia zabezpieczająca.

Jest to materiał bardzo korzystny do krycia dachów o skomplikowa­nych kształtach – łatwo go dopaso­wać do powierzchni dachu, a małe gabaryty sprawiają, że po ułożeniu nie pozostaje dużo odpadów. Dachówki bitumiczne układa się na podłożu sztywnym i nie klawiszującym – na warstwę łączonych na wpust i pióro desek na sklejkę lub płytę wiórową. Dachówki mo­cuje się do podłoża dzięki war­stwie samoprzylepnej znajdującej się na spodzie oraz przy użyciu gwoździ papowych lub zszywek. Stosować je można na połaciach o nachyleniu większym niż 11°, aż do 80°-90°. Jednak przy mniejszych pochyleniach (poniżej 18°) produ­cenci zalecają stosowanie pod po­krycie z dachówki jednej warstwy papy wstępnego krycia. Dachówki, chociaż cięższe niż po­krycie wykonane z blach, płyty bi­tumicznej lub papy, nie są dużym obciążeniem konstrukcji więźby dachowej -lm² pokrycia waży od 8 do 15 kg.

Dachówki produkowane są jako pa­sy długości około 100 cm i szeroko­ści około 30 cm, o kształtach pro­stokątnych, sześciokątnych, owal­nych i innych.

■ Powlekane blachy stalowe

Płaska, ocynkowana blacha stalo­wa jest materiałem często stoso­wanym do krycia dachów Q. Sto­sunkowo niedawno – około 5 lat temu – pojawiły się na naszym rynku wysokiej jakości powlekane blachy stalowe – faliste, trapezo­we, dachówkowe. Odmiana wytła­czana w kształcie dachówek zrobi­ła prawdziwą „karierę” na dachach domów mieszkalnych. Jest to pokrycie lekkie – lm² bla­chy waży około 5 kg, czyli około 9-10 razy mniej niż dachówka cera­miczna czy cementowa. Szerokość sprzedawanych arkuszy blach wynosi od 90 do 125 cm; dłu­gość ograniczona jest tylko warun­kami transportowymi i montażo­wymi – dochodzi nawet do 6 m (dla profili wysokich). Oferowane są również blachy szerokości jednej dachówki – 42 cm i długości 420 cm. Masa jednej płyty – 11 kg. Większość firm oferuje blachy przycinane na wymiar dachu. Oznacza to, że z wykorzystaniem programu komputerowego określo­ne są – dla konkretnego dachu – optymalne długości poszczegól­nych arkuszy blach, tak, aby straty były najmniejsze. 

Powlekane blachy stalowe składa­ją się z kilku warstw. Rdzeń wyko­nany jest z blachy stalowej grubo­ści 0,5 mm zabezpieczonej obu­stronnie warstwą cynku lub alucynku. Zewnętrzną powłokę stanowi kolorowa, matowa lub błyszcząca warstwa poliestru, plastisolu lub PVF₂. Oferowane są również blachodachówki pokryte dodatkowo kilkuwarstwową po­włoką lakieru i piasku kwarcowe­go, sprawiające wrażenie natural­nej dachówki ceramicznej. Podobne wrażenie sprawia rów­nież jeden z typów dachówki ceramiczno-metalowej. Drugi typ dachówki imituje gont drewniany, tak często stosowany jako pokrycie dachów na południu Polski – Dachówka ceramiczno-metalowa oferowana jest w arkuszach o wy­miarach 132 x 37 cm. Blacha stalo­wa grubości 0,39 mm galwanizo­wana obustronnie gorącym cyn­kiem, uszlachetniona odczynnikiem fosforanu cynku, po­kryta jest obustronnie warstwą epoksydową i antykorozyjną. Od strony wewnętrznej panele zabez­pieczone są dodatkowo warstwą poliestrową, która stanowi ochro­nę antykorozyjną. Od strony ze­wnętrznej zabezpieczenie stanowi warstwa akrylowa, na którą nakła­dana jest podkładowa warstwa ży­wicy. Na tę warstwę specjalną technologią natryskiwane jest kru­szywo ceramiczne zabezpieczone powłoką akrylową z dodatkiem środka grzybobójczego, który spra­wia, że jest to podłoże nieprzyja­zne dla grzybów i mchów. Zastoso­wane warstwy polepszają również właściwości akustyczne pokrycia i tłumią odgłosy deszczu. Blachy powlekane wymagają bardzo starannego – zgodnego z instrukcją – ułożenia, a wcze­śniej załadunku, transportu i roz­ładunku.

Nie można blach wygi­nać oraz ciągnąć jednej po dru­giej, gdyż warstwa powłoki może zostać uszkodzona. Dotyczy to zwłaszcza blach o dużych wymia­rach. Ważny jest również mate­riał, z jakiego są wykonane łaty i kontrłaty – musi on zapewniać możliwość trwałego i sztywnego przymocowania blachy do podło­ża. Arkusze blachy przycina się nożem wibracyjnym lub specjalny­mi nożycami – w ten sposób nie uszkadzamy powłok pokrywają­cych blachę. Nie można stosować narzędzi, których użycie związane jest z wydzielaniem ciepła. Wyso­ka temperatura może bowiem uszkodzić warstwę powłoki. Blachą można kryć dachy o spadku połaci dachowych od 14° do 90°.